Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 2699 |
TDK’nin nternet sitesinde SÖZBUL (Türk Dil Kurumu Sözcük - Bulmaca Bilgilendirme Uygulamas) adnda yeni bir hizmeti var. TDK bu faaliyetini tantrken öyle diyor:
“SÖZBUL'a üye olarak Türkçe söz daarcnz gelitirebilirsiniz.
SÖZBUL'a üye olacak herkese her gün
*Türkçe Sözlük'ten günün sözü,
*Yabanc sözlere TDK'nin önerdii Türkçe karlk,
*Bir yazm kural,
*Günün atasözü/deyimi,
*Günün bulmacas
SÖZBUL e-postas ile gönderilecektir.
SÖZBUL'a üyelik ücretsizdir.”
Benim e-postama da her gün bir SÖZBUL mesaj geliyor. Gönderen sa olsun.
Bakyorum da TDK hep ayn… Sözlüklerdeki TDK neyse SÖZBUL’daki de o… Gerçi farkl olmasn beklemek yersiz. Niye mi? Çünkü SÖZBUL’un kulland malzeme – elbette – TDK dükkânndan seçiliyor. Öyle olunca da TDK Markette gördüünüz bütün defolu mallar bu sefer elektronik posta yoluyla adresinize gelip karnzda arz- endam edebiliyor…
TDK Markette hangi defolar vard, bir hatrlayalm: imla hatalarndan noktalama yanllarna, cümle düüklüklerinden açklama noksanlarna, bilgi hatalarndan yanl örneklere varncaya kadar, otuz iki ksm tekmili birden her çeit Türkçe ayb...
Güncel Türkçe Sözlük’te Bir “Klinik” Vaka
Geçenlerde e-postama gelen SÖZBUL mesajnda TDK’nin “klinik” bir hatas gözüme çarpt. Mesajn “Türkçe Sözlük'ten günün sözü” köesinde “klinik aratrma” sözü açklanyordu:
“ isim tp Bir ilacn klinik etkilerini tanmlama veya dorulama amacyla yaplan, temel hedefi ilacn güvenirliliini sorgulamak olan ilem.”
Burada “güvenirlilik” eklinde yazlan bir kelime vard. Peki, Türkçede “güvenirlilik” diye bir söz var myd? Olmamas lazmd. Çünkü Türkçede fiil tabanlarna bazen “-lik” eki gelirdi ama “-li” eki herhâlde gelmezdi. Fakat belli olmazd, bir bakardnz ki TDK “-li” ekini fiile de getirirdi. (Mesela “-sal / -sel” ekini hem isme getiriyordu hem de fiile…)
Bu ihtimali düünerek Büyük Türkçe Sözlük’e müracaat ettim. Baktm, aradm; “güvenirlilik” diye bir söz yoktu. Evet, Büyük Türkçe Sözlük’te “güven, güvence, güvenç, güvenilir, güvenilirlik, güvenirlik, güvenli, güvenlik, güvenlilik, güvenmelik, güvensiz, güvensizlik” filan vard fakat “güvenirlilik” yoktu. Velhasl Büyük Türkçe Sözlük “kendisinde bulunmayan, Türkçede olmayan” bir kelimeyle açklama yapyordu. Anlalan u ki Güncel Türkçe Sözlük’ü yazanlar “güvenirlik” yahut “güvenilirlik” yerine “güvenirlilik” diye yazmlard.
Çok büyük bir hata m bu? TDK için “çok büyük” hata saylmaz bence. Zira Büyük Türkçe Sözlük’te ne hatalar var, bir görseniz!.. Mesela “muzafunileyh” kelimesini “mumfünüeyh” eklinde yazmlard. Böyle örneklerin yannda “güvenirlilik”in laf m olur?..
u “Güven” Türkçeye Nerden Geliyor?
“Güvenmek” kelimesi Türkçede asrlardan beri var olan bir fiil. Nitekim Dede Korkut’ta öyle bir cümle var:
“Olumun at seirtiin, klç çaln, ok atn göreyim; sevineyim, kvanaym, güveneyim.”
Atasözleri ve tabirlerimizde de bu fiili görmek mümkün:
“Güvenme (inanma) dostuna, saman doldurur postuna.”
“Güvenme varla, düersin darla.”
“Varla güvenilmez.”
“Bileine güvenmek”
"Güvendii dalara kar yamak (Güvendii dal elinde kalmak)”
“Nefesine güvenen borazanc ba olur.”
Evet, Türkçede “güvenmek” fiili var olmaya vard. Peki, dilimizde “itimat, cesaret” manalarna gelen bir “güven” ismi var myd? Sadece “güven” deildi merak ettiim: Günümüz Türkçesinde isim ve sfat olarak kullanlan “güvence, güvenli, güvenlik, güvenlilik, güvensiz, güvensizlik” sözlerinin geçmii neydi?
TDK’nin Türkiye Türkçesi Azlar Sözlüü’ne göre “güven” diye bir isim vard ama bu kelimenin “itimat, cesaret” mefhumlaryla bir ba yoktu. Aslnda üç ayr “güven” vard ve bunlar arasnda da bir yaknlk görünmüyordu:
Güven (I): Topran bitirme kuvveti, biteklik.
Güven (II): Böelek sinei.
Güven (III): Yabanî vine.
Türkiye’nin farkl illerinde kullanlan bu “güven”ler benim aradm “güven” deil… Demek ki halk dilinde de “itimat” manasnda “güven” diye bir kelime yoktu.
Kaamûs- Türkî ’yi kartrdm. emseddin Sâmi’nin bu mehur lügatinde “güvenmek” mefhumu dairesinde olan kelimeler ve bunlarn manalar unlard:
güenilmek : (fi’l-i mechûl) ’timâd ve itmi’nân olunmak: Öyle adama güenilmez; rastgelen adama güenilir mi?
güeni : (isim) Güenmek fi’l ve tarz.
güenme : (isim) Güenmek fi’li. Bakla: güenmek.
güenmek : (fi’l-i lâzm) [zebanzedi: güvenmek] 1. Dayanmak, i’timâd, istinâd etmek, birine veyâ bir eye dayanup râhatlanmak, marûr olmak, itirâr etmek: Ben size güendim; emsiyeme güenerek o yamurda dar çkdm; elimdeki sopaya güenerek köpekden kaçmadm. 2. Göz kesmek, göze kesdirmek, becereceini derk etmek, marûr olmak: Siz o kadar güenmeyiniz.
Dil Encümeni tarafndan tertip edilen ve 1928’de stanbul Devlet Matbaasnda baslan mlâ Lûgati’nde de bu dört kelime (güenilmek, güeni, güenme, güenmek) geçiyordu.
Demek ki 1928’e kadarki Türkçede “güenilmek, güeni, güenme, güenmek” kelimeleri vard ama “güven, güvence, güvenli, güvenlik, güvenlilik, güvensiz, güvensizlik” yoktu.
Peki ama bunlar dilimize kim soktu?
1935’te TDK tarafndan çkartlan Osmanlcadan Türkçeye Cep Klavuzu ile Türkçeden Osmanlcaya Cep Klavuzu’nda bunlardan üçünü görüyoruz: güven, güvenlik, güvensizlik.
TDK’miz “güvenmek” fiilinin kökünü alp isim kökü yapm, sonra o köke isim yapma ekleri getirip yeni kelimeler elde etmi. Bunlarn neler karlnda türetildiini de yazalm:
Güven = timad = Confiance
Güvenlik = Âsayi, huzur ve âsayi, emniyet = Sécurité
Güvensizlik = Adem-i emniyet, âsayisizlik
Fiil Kökünü sim Gibi Kullanmak
TDK’nin Osmanlcadan Türkçeye Cep Klavuzu ve Türkçeden Osmanlcaya Cep Klavuzu ile Türkçeye soktuu “güven, güvenlik, güvensizlik” kelimelerinin türü deitirilmi; aslnda fiil kökü olan kelimeler bir TDK darbesiyle birdenbire isim kökü yaplvermitir. “Düünmek” fiilinin kökü olan “düün” de bunlardan biri.
Sakn imdi bana,
- Kelimelerin türü böyle deitirilebilir mi, diye sormayn. Onu TDK’li büyüklerimiz bilir.
Bana sorarsanz aklma baka eyler de gelir:
- Türünü brakn, kelimelerin kendileri bile deitirilmedi mi? (Millet ulus olmad m, milliyetçiler ulusalc olmad m? stiklalden vazgeçip bamszlk peinde komuyor muyuz? Hürriyeti tepip “Özgürlük!” diye debelenmiyor muyuz? Medeniyetimizi reddedip uygarlk delisi olmadk m? uurumuzu kaybedip bilinçli olmaya çalmyor muyuz?.. Hadi, beni konuturmayn da bu fasl kapatalm.)
“Güvenç” Varken Neden “Güven”
Farz edelim ki TDK “itimat, cesaret, marur, emin, emniyet, asayi, huzur, teminat” gibi kelimeleri hafzalardan silip yerlerine “öz Türkçe” kelimeler koymak istedi; peki “güven” yerine niçin “güvenç”i getirmedi? Burasn anlamak mümkün deil. Evet, Türkçemizde asrlardan beri mevcut olan ve hâlâ kullanlan “güvenç” hangi kabahatinden ötürü “güven” kadar olamad? Kusursuzu varken TDK neden sakat olan seçti?..
“Güvenç” kusursuz bir kelime... Niye mi?
1. “Güvenç” kelimesi sonradan yaplan bir kelime deil, Türkçede zaten mevcut.
2. “Güvenmek” kelimesine bal manalar tayor. [Dayanak, arka, yardm. (bk. Türkiye Türkçesi Azlar Sözlüü) Arzu, emel, sevinç, sürur. (bk. Tarama Sözlüü)]
3. Yap bakmndan “güven” gibi bozuk ve uyduruk deil… Fiil tabanndan sonra fiilden isim yapma eki gelmi (güven-ç) ve bu meru yolla isim olmu. Tpk inan-ç, sevin-ç, kazan-ç gibi
4. TDK zihniyetiyle düünelim: Kelimenin Arapça - Farsça olmak gibi bir özrü yok…
Eski TDK Sözlüklerinin Büyük Türkçe Sözlük’e Naklindeki Hatalar
TDK Büyük Türkçe Sözlük’ünde çok sayda yanl nakiller olduunu daha önceki yazlarmla da belirtmitim.
“Güven” kelimesini TDK sözlüklerinden aratrrken yine böyle hatalar gördüm. Bunlar baka bir makalede anlatrm. Fakat iki tanesi hatadan ziyade kast gibi:
1. 1974 baskl Ruhbilim Terimleri Sözlüü’ndeki “güven” tabiri Büyük Türkçe Sözlük’e öyle aktarlm:
“güven ng. reassurance Hastann, sorunlarnn çözümünde saaltmcyle olumlu sonuçlara varabilecei konusundaki inanc.”
Görüldüü gibi, kelimenin daha iyi anlalmas için ngilizcedeki karl (reassurance) da belirtilmi. Fakat kitabn aslnda “ng. reassurance” kayd yannda bir de u kayt var: [es. T. teminat]. te bu “teminat” kelimesi Büyük Türkçe Sözlük’e alnmam, âdeta sansürlenmi.
2. Yukardaki tavrn bir benzeri de 1981 baskl Yöntembilim Terimleri Sözlüü’nden yaplan nakilde kendini gösteriyor. Ad geçen sözlükten Büyük Türkçe Sözlük’e “güven” maddesinin aktarl u ekilde:
“güven ng. confidence Görgül, mantksal ya da saymsal ilemlere dayanarak bir gözlemsel bilgi ya da bulgunun öyle olduu ya da öyle kalaca duygusu.”
Burada da “güven”in dier manasna karlk gelen ngilizce kelime (confidence) verilmi. Ama kitabn aslnda “es. T.” kaydyla mevcut olan “itimat” kelimesi de – ayn “teminat”a yapld gibi – sansürlenip Büyük Türkçe Sözlük’e kabul edilmemi.
Eski TDK’nin “es. T.” yani “eski terim” sayd ama kitabna ald iki kelimeyi yeni TDK “es. T.” kaydyla olsun almam.
“timat” ve “Teminat” Kelimelerine Tavr m?
Her iki kelimenin de dilimizden atlmaya çalld anlalyor. Nerden anlalyor?
1. 1935’in Cep Klavuzlarnda hem “itimat” hem de “teminat” için “öz Türkçe” karlklar bulunmu. “timat" için “güven, inan” kelimeleri; “teminat” içinse “inanca” kelimesi teklif edilmitir. Bunlardan “inan” Kaamûs- Türkî’de geçen bir kelimedir ama 1928’in mlâ Lûgati’nde bulunmuyor. “Güven” ise – yukarda da belirtmitim – ikisinde de yok.
2. 1935’te “inanca”y “teminat” karsna çkaran TDK, kendi elemannn söz ringinde malup olacana hükmetmi olmal ki sonraki yllarda maçtan atp yerine “güvence”yi sürdü.
Merak bu ya, bu “güvence”nin meziyeti neydi ki “inanca”nn pabucunu dama atmt? Yoksa bu “güvence” Türkiye Türkçesi azlarna m dayanyordu? Böyle diyerek Derleme Sözlüü’ne baktm. “Güvence” yoktu ama “güvençe” diye bir kelime vard. (Bir de bu kelimenin “güvende” ekli varm.)
Fakat o da ne? Ülkemizin deiik yörelerinde, halk dilinde kullanlan bu “güvençe” ile TDK “güvence”si arasnda mana bakmndan hiçbir alaka yok. Çünkü bu “güvençe” sözü – ben TDK’nin yalancsym – aynen u manalara geliyormu:
1. Bir çeit rak. 2. Kötü yola düen kadn . (Tabii ki “güvende” de ayn…)
Derleme Sözlüü ’nü açmken bir de “inanca”ya bakaym dedim. Baktm ki o da halk dilinde var. Hem de “teminat”la ilintili bir ey: “Sözüne güvenilir, inanlr (kimse)” manasnda… Gerçi bu da “teminat”la ayn ey deildi ama “güvençe”ye nazaran akraba saylrd. O hâlde TDK neden “inanca”y terk etti de “güvence”yi buldu?
Benimki de lüzumsuz bir merak... TDK binlerce kelimeyi dilden atmad myd; yerlerine yn yn “sözcük” katmad myd? Tüh, gene dilim sürçtü: “Tilcik” diyeceime “sözcük” dedim. “Öpöz Türkçe”si varken “öz Türkçe”siyle yetindim. Hay dilimi ar soksun! Boyumu aan sualleri sormamalym, kimsenin kafasn böyle yormamalym.
En iyisi, kolay bir sualle bitireyim:
Bu TDK’nin nesine güvenilir?
A) Kelime açklamalarna
B) Türettii kelimelerin yapsna
C) mlasna
D) Cümlelerinin salamlna
E) Hiçbirine
Not: Hiç kimse cevap vermek zorunda deildir.
Yazar: C.Yakup Þimþek |
08-08-10 |
||
|
E mail: c.yakup_simsek@dogrulus.com Yazar Hakknda Bilgi ve Dier Yazlar |
Tweet | ||
 |
 |
||
