Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : / DÝL KALESÝ | Okunma Says: 737 |
(Türk Dil Kurumunun ilk olarak 1945 senesinde bastrd TÜRKÇE SÖZLÜK, her basksnda genileyerek bugün 100.000 kelimeyi aan bir zenginlie ulamtr. Ne
var ki,
kelime hazinesindeki bu zenginliin içinde – sözlüün büyüklüüne gölge düüren – hatalar bolluu (imla, noktalama, ifade, açklama yanllar) da göze çarpyor. TÜRKÇE SÖZLÜK birçok kelimeyi tam olarak izah edemiyor, baz açklamalaryla da kafa kartryor.)
çinde “ne ... ne ...” kalbnn bulunduu cümleler nasl kurulmaldr? Bu mesele, brakn vatandalar, yazarlarmzn kafasnda bile netlie kavumamtr. Hâl böyle olunca iin dorusunu örenmek için TDK’nin TÜRKÇE SÖZLÜK’üne bakmaktan baka çare kalmyor.
TÜRKÇE SÖZLÜK’ün kafa kartran ve insana “Aykla pirincin tan!.. Bu ne yahu?” dedirten, karman çorman açklamalarndan biri de “ne ... ne ...” maddesindedir. (Dil bilgisi, Türkçe, Türk dili kitaplarnn ve derslerinin bu meseleyi daha çetrefil hâle sokmas elbette kaçnlmaz...)
Bakalm, TDK’miz “ne ... ne ...” hakknda n’eylemi, ne söylemi?
“Ne …Ne …” Ne Menem Bir ey?
TÜRKÇE SÖZLÜK’ümüz “ne ... ne ...” maddesinin ilk iki manasn açklamak üzere unlar yazm (Bize asl lazm olan ksm buras):
1. Birden fazla özne, tümleç veya fiile olumsuzluk anlam katmak için bunlardan önce yer alan kelimelerin balarna getirilen tekrarlamal balaç, hem ... hem ... kart:
"Günlerce ne gördüm ne de bir kimseye sordum."- Y. K. Beyatl.
2 . Ne ile balanan özne veya cümlelerden önceki fiiller aada gösterilen durumlarda olumsuz kullanlrlar: a) Fiil, ne ile balanan özne veya cümlelerden önce gelirse: Gelmediler ne annem ne babam. b) ne'li cümlenin fiili artl olursa: Sen ne yaz ne k dinlemezsen çabuk çökersin. c) fiilden önce olumsuz bir anlam veren bir ünlem veya zarf bulunursa: Ne tütüne ne içkiye sakn almayn. Ne zmir'e ne Bursa'ya gitti. ç) -dii, -inceye kadar, -ince, -dikçe, -dikten sonra veya -den önceki biçimindeki zarf-fiillerle:
"Ne memlekette konuulan dili ne orann âdetlerini bilmediinden çok zahmet çekti. Ne çay ne kahve içmeyeli rahat ettim. Ne paras ne mal kalmayncaya kadar saçt savurdu. Ne kitab ne defteri bulamaynca kzd. Ne sigara ne içki içmedikçe korkmasn. Ne sen ne o gelmedikten sonra (veya gelmeden önce) ben yalnz ne yapaym?"- .
Bu Açklamadan Ne Anladk?
mdi, bu açklamalardan anladklarmz ve anlayamadklarmz söyleyelim:
BRNC OLARAK: 2006’dan evvelki yllarn 2 ciltli TÜRKÇE SÖZLÜK’ünde, “ne… ne…” sözünün tarifi imdikinden farkl olup aynen öyle: “Birden fazla özne, tümleç veya fiili birlikte inkâr etmek için, bunlardan önce yer alan kelimelerin balarna getirilen tekrarlamal balaç, hem ... hem ... kart. Bu balaç, anlamca olumsuz olan cümlelerdeki fiilin olumlu kalmasn gerektirir.”
Eski ile yeni açklamay karlatrnca aklmza ister istemez unlar taklyor: “Birden fazla özne, tümleç veya fiile olumsuzluk anlam katmak” ile “Birden fazla özne, tümleç veya fiili birlikte inkâr etmek” ayn ey mi? Bu mesele bal bana bir makale ister.
Bir Tarif ki Düüm Düüm Dolak
Her iki basknn tekrarlad u ifadeyi anlamak ise deminkinden de zor: “bunlardan önce yer alan kelimelerin balarna getirilen…” Evet, “ne ... ne ...” sözü, bu ifadeye göre “özne, tümleç veya fiilden önce yer alan kelimelerin balarna” getiriliyormu. Bu açklama, kafamza öyle bir kalp çakyor: ne ... ne ... + özne, tümleç veya fiilden önce yer alan bir kelime + özne, tümleç veya fiil(in kendisi)… Bu kalba göre “ne ... ne ...” ile bu sözün inkâr edecei unsur (özne, tümleç veya fiil) arasna baz kelimeler giriyor.
TÜRKÇE SÖZLÜK’ün “ne ... ne ...” için verdii örnekleri bu kalba bir vuralm:
“Günlerce ne gördüm ne de bir kimseye sordum.” Cümledeki “ne”lerden ilki “gördüm” fiilinden önce gelmi, araya baka kelime girmemi.
“Gelmediler ne annem ne babam.” Cümledeki “ne”lerin ikisi de inkâr ettii unsurlardan (annem – babam) hemen önce gelmi, araya baka kelime girmemi.
Dier örnekleri de mercek altna almaya ve sözü uzatmaya hiç lüzum yok. TÜRKÇE SÖZLÜK burada apaçk bir hata içindedir: “bunlardan önce yer alan kelimelerin balarna getirilen…” eklindeki çetrefil sözde fazladan yazlm birkaç kelime vardr: Ya “bunlardan önce yer alan” veya “kelimelerin balarna getirilen” ksm fazladr, lüzumsuzdur.
“Ne… Ne” ile Ne Balanr?
KNC OLARAK: çinde “ne ... ne ...” kalb olan cümlelerin nasl kurulaca meselesini asl açklayan madde ikinci maddedir. Gelgelelim, asl kark ve dolak yer de burasdr. “Ne ile balanan özne veya cümlelerden önceki fiiller” sözünde hata var: “Ne ile balanan özne” meselesi anlalyor, fakat “Ne ile balanan cümle” neyin nesi? Büyük ihtimalle TDK burada “tümleç” diyecekken “cümle” demi.
Bu hükme öyle vardk: 1. maddeden örendiimize göre “ne ... ne ...” sözü “birden fazla özne, tümleç veya fiile olumsuzluk anlam katmak için bunlardan önce yer alan kelimelerin balarna getirilen tekrarlamal balaç”lardan biriymi. Bu açklamada kullanlan kelimelere dikkat edersek “ne ... ne ...” tekrarnn cümleden önce gelmediini, sadece “özne, tümleç veya fiil”den evvel yer aldn anlarz.
Verilen örneklere biraz kafa yorup unsurlarn tahlil, fikrimizi teyit edelim:
“Gelmediler ne annem ne babam”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar “özne”lerdir (annem – babam).
“Sen ne yaz ne k dinlemezsen çabuk çökersin”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “nesne”leridir (yaz – k).
“Ne tütüne ne içkiye sakn almayn”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar “dolayl tümleç”lerdir (tütüne - içkiye).
"Ne memlekette konuulan dili ne orann âdetlerini bilmediinden çok zahmet çekti.”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “nesne”leridir (memlekette konuulan dili - orann âdetlerini).
“Ne çay ne kahve içmeyeli rahat ettim.”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “nesne”leridir (çay - kahve).
“Ne paras ne mal kalmayncaya kadar saçt savurdu.” Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “özne”leridir (paras - mal).
“Ne kitab ne defteri bulamaynca kzd.”: Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “nesne”leridir (kitab - defteri).
“Ne sigara ne içki içmedikçe korkmasn.” Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “nesne”leridir (sigara - içki).
“Ne sen ne o gelmedikten sonra (veya gelmeden önce) ben yalnz ne yapaym?": Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar yan cümleciin “özne”leridir (sen - o).
Yukarda incelediimiz cümlelerde gördük ki “ne ... ne ...” sözü hiçbir örnekte “cümleden önceki fiil”den evvel gelmemi. Peki hangi unsurlardan önce gelmi? “Özne, nesne veya dolayl tümleç”lerden önce… te bundan dolay diyoruz ki, TÜRKÇE SÖZLÜK burada “tümleç” diyecekken “cümle” demitir.
“Birden fazla fiil”den veya “birden fazla cümle”den önce “ne ... ne ...”nin gelmesine örnek, 2. maddede deil, 1. maddede bulunmakta:
“Günlerce ne gördüm ne de bir kimseye sordum.”
Bu cümlede “ne” ile balanan unsurlar bir bakma “fiil”lerdir (gördüm – sordum); bir bakma da cümlelerdir. (Günlerce gördüm. – Bir kimseye sordum.)
TÜRKÇE SÖZLÜK’ün burada yanllk yaptn u ekilde de anlayabiliriz: 2. maddede “Ne ile balanan özne veya cümlelerden önceki fiiller aada gösterilen durumlarda olumsuz kullanlrlar:” dedikten sonra bu “durumlar”dan birincisini öyle açklam: “Fiil, ne ile balanan özne veya cümlelerden önce gelirse…” Mademki ana madde “cümlelerden önceki fiiller”den bahsediyor, o hâlde bu ana maddenin bir unsuru olan alt madde niçin “Fiil … özne veya cümlelerden önce gelirse…” diye ayn eyi tekrarlyor?
ÜÇÜNCÜ OLARAK: “Ne… ne…” ile kurulan hangi yapdaki cümlelerin fiillerinin “olumsuz” kullanldn sralayan TÜRKÇE SÖZLÜK bunlardan birini “fiilden önce olumsuz bir anlam veren bir ünlem veya zarf bulunursa” diye ifade edip buna u iki örnei vermi: “Ne tütüne ne içkiye sakn almayn. Ne zmir'e ne Bursa'ya gitti.” lk cümle, tarif edilmi olan kalba uygundur. kinci cümlede (Ne zmir'e ne Bursa'ya gitti.) ise “fiilden önce olumsuz bir anlam veren bir ünlem veya zarf” yok… Ayrca, bu cümlenin fiili (gitti) zaten "olumsuz" deil... 2006’dan evvelki yllarn 2 ciltli TÜRKÇE SÖZLÜK’ünde bu örnek cümlenin doru eklini görüyoruz: “Ne zmir'e ne Bursa'ya hiç gitmemi.”
DÖRDÜNCÜ OLARAK: 2. maddede zarf-fiil ekleri saylrken “-dii” eki de geçiyor. TÜRKÇE SÖZLÜK burada sfat-fiil ekini zarf-fiil ekiyle kartrm ve muhtemelen, “-diinden” yazacakken sehven “-dii” eklinde yazm.
BENC OLARAK: Yukardakine benzer bir hata da “-den önceki” kalbndadr. TÜRKÇE SÖZLÜK bunu da sehven böyle yazmtr. Çünkü bu kalpla zarf-fiil yaplmaz, ancak sfat grubu yaplabilir. Dolaysyla “-den önceki” ekli yanltr. Dorusu, “-den önce” biçimindedir. Nitekim, 2006’dan evvelki yllarn 2 ciltli TÜRKÇE SÖZLÜK’ünde bu kalp “-den önce” diye geçiyor.)
ALTINCI OLARAK: “Ne… ne…”nin “özne, tümleç veya fiile olumsuzluk anlam katmak için bunlardan önce getirilen bir balaç” olduunu vurgulayan koca sözlük, tam 11 tane örnek cümle vermi; ne var ki “zarf tümlecini de olumsuz yapt”na dair, ilaç için olsun, bir örnek bulamamtr. Onu da TDK’nin hatrna biz bulalm: “Ne büyük söyle ne çok söyle...”- Mehmet Akif Ersoy
Yeri gelmiken – kabul buyurursa - TDK’ye bir ksa mesajmz var:
Yaptn hatalarn farkna varmalsn;
Sen bakas deilsin, kl krk yarmalsn!..
Yazar: C.Yakup ÞÝMÞEK |
23-01-10 |
||
| E mail: Mail Adresi Yok | Tweet | ||
 |
 |
||
