Halep, 12 Aralýk 2016'da Rus ve Ýran destekli Esed ordusu tarafýndan düþürülmüþtü. Üzüntümüz hadsizdi. 30 Kasým 2024'te geri alýndý.
| Kategori : TÂRÝH / TÂRÝHÝN ARA SOKAKLARI | Okunma Says: 4111 |
1893 ylnda II. Abdülhamid tarafndan Britanya Adalar eyhi olarak takdir edilen ve karizmatik bir vâiz olan Quilliam, Viktorya zaman Liverpool ehrinde slâmiyet’i kabul eden önemli sayda kiinin oluturduu, son derece dikkat çeken bir Müslüman cemaati vücuda getirdi.Yazmalarnda “Kullar ngiliz Müslüman” veya “eyh Abdullah Kuviliyam” gibi imzalar kullanan Quilliam, Osmanl Nian ve eyhu’l-slâm pâyesine sahiptir.
ngiltere’de slâm ve Müslümanlarn tarihi ile ilgili bir konu gündeme gelince, hiç üphesiz eyh Abdullah Quilliam (1856-1932) ilk akla gelecek isimlerden biri. Nitekim 1 Nisan 2010 tarihinde ngiltere’deki Kube Publishing Yaynevi’nce nerolunan Viktorya Zaman Britanyas’nda slâm: Abdullah Quilliam’n Hayat ve Zaman adl eser Ron Geaves tarafndan hazrlanmtr. Ron Geaves, Liverpool Hope Üniversitesi’nde ‘Karlatrmal Dinler’ alannda çalmalar yapan bir aratrmac olup, özellikle ‘Güney Asya Dinleri’ ve ‘Din’ konularnda uzmanlam bir profesör.
Ron Geaves’in Abdullah Quilliam’n hayatn konu ald eserinin, bu konuda yaplm en kapsaml ilk çalma olduu belirtilir. Kitabn kapanda eser u ifadelerle tantlr: “1893 ylnda Osmanl Halifesi II. Abdülhamid tarafndan Britanya Adalar eyhi olarak takdir edilen ve karizmatik bir vâiz olan Quilliam, Viktorya zaman Liverpool ehrinde slâmiyet’i kabul eden önemli sayda kiinin oluturduu son derece dikkat çeken bir Müslüman cemaati vücuda getirdi. Baarl bir avukat olan Quilliam, ehrin fakir insanlarnn haklar için mücadele etti.”
Belki de önümüzdeki aylarda yine ngiltere Müslümanlar veya Britanya Adalarnda 1770-1918 arasnda slâm’n serüvenini ele alan bir baka eserin yaynlandn göreceiz. Bu eserin yazar Yaqub Zeki, ngiltere’deki eyhu’l slâm’ tantmaktan çok, Britanya Adalarndaki eyhul slâmln konumunu tartmaya açmaktadr. Onun yaklamna göre Quilliam, Osmanl bürokrasisi için ngiltere basnndaki ilgili haberleri ya ngiltere Elçilii ya da dorudan saraya bildiren veya raporlar veren bir haber kayna idi. kinci olarak, Sultan II. Abdülhamid, Quilliam’a tarafsz bir kii olarak güvenmi olup devlet idaresinin iç politikasyla ilgisi olmadn göz önüne alarak onu 1894 ylnda eyhülislâmlk pâyesi ile taltif etmitir. Yaqub Zeki, bunun en belirgin sebebinin, Osmanllarla Habsburglar arasnda Bosna konusunda ortaya çkm olan benzeri olaylarda ve konularda Osmanl hâkimiyeti dndaki Müslüman aznlklar desteklemeye yönelik olabileceini düündürmektedir.
Hem kendisine hem ailesine Osmanl Nian verildi
Bu konudaki görü ve yorumlar daha da zenginletirmek mümkün. Ancak, biz bu yazmzda daha çok Abdullah Quilliam’n Osmanl saray, bir baka ifade ile Yldz Saray ile ilikilerine dair Babakanlk Devlet Arivleri Genel Müdürlüü Osmanl Arivi’nde bulunan birkaç belgeyi tantmakla yetineceiz. Arivde yer alan belgelerden ilki; 1306/1890 ylna ait olan, Abdülhak Hamid’in ngiltere Star gazetesinde o zaman Quilliam ile gerçekletirilen bir röportajn kendi takdimi ile yaplm bir tercümesini ihtiva eden bir metin. Tarafmzdan yaynlanan bu belge, Quilliam’n Osmanl devlet erkân tarafndan tanndn ve hakknda sarayn bilgilendirildiini gösteren bir rapor hükmünde. Artk bundan sonra Abdullah Quilliam sk sk yazmalara konu olmu; ya kendisi tarafndan ya da farkl kaynaklarca hakknda bilgiler akmaya devam etmitir. te bunlar arasnda, Quilliam’n faaliyetleri, Liverpool’daki Müslüman cemaati, onlar hakknda ngiltere basnnda çkan haberler ve yorumlar ile dorudan kendisi, ailesi veya yaknlar hakknda yaklak 20 sene (1890-1910) süren farkl zamanlarda yaplm yazmalar bulunmaktadr. Abdullah Quilliam tarafndan bizzat yazlm olanlarda, çok sade olarak mührü ile “Kullar ngiliz Müslüman” veya “eyh Abdullah Kuviliyam” gibi imzalar att görülür. Bu arada kendisinin Liverpool’da çalma bürosunun anteti olarak görülen “Office of the sheikh-ul-slam of the British sles” veya “Abdullah Kuviliam ngiltere eyhlu’l-slâm” ibareleri, dorudan kendisinin eyhu’l-slâm olarak kabul edildiini veya kendisine bu pâyenin verildiini gösterir.
Ayrca faaliyetleri sebebi ile takdir edildiini gösteren taltifnâmeler verildiini de belgelerden anlamak mümkün. Nitekim Yldz Saray- Hümâyûnu Ba Kitabet Dairesi’nce kaleme alnan bir taltifnâmede Abdullah Quilliam’a 4. dereceden bir Osmanl Nian verildii anlalyor.
“Ma’rûz- Çaker-i kemineleridir ki
ngiltere devlet- fahimesi teb’asndan Abdullah Quilliam Efendiye dördüncü rütbeden Osmânî niân- âlisi ihsân buyrulmasna mebni mu’âmele-i lâzimenin îfâs eref-sudûr buyrulan irâde-i seniyye-i Cenâb- Hlâfet-penâhi îcâb-î âlîsinden olmakla ol bâbda emr u ferman Hazret-i veliyyü’l-emrindir. Fî 24 Zilhicce sene (1)315 ve fî 4 mays sene (1)314. Ser kâtib-i Hazret-i eyriyâri Muhsin”
Devlet tarafndan üstün hizmet karl verilen, çounlukla süslü ve kymetli talarla bezenmi bir çeit madalyon olan “Niân- Osmânî”nin yalnz Abdullah Quilliam’a deil, ayn zamanda ailesi efrâdna da verildiini görüyoruz. Buna örnek olarak, 121 irade numaral belgeyi aaya aktaryoruz:
“Ma’rûz- Çâker-i kemîneleridir ki,
Abdullah Quilliame Efendi’ye altn ve gümü imtiyaz madalyas ve zevceleri Hanna Hadice Quilliam ve Meryem Quilliam hanmlara ikinci rütbeden efkat niân- Hümâyûn ve kerimeleri Hanife ve Meryem Quilliam hanmlara ammi ulâm Ali Quilliam Bey’e Zayi’ madalyas ve mahdûm Muhammad Efendi’ye beinci rütbeden Mecîdi niân- zîâne ihsan buyuruldndan muâmele-i lâzimenin îfas eref-sudûr olan irâde-i seniyye-i Cenâb Hlâfet-penâhî-yi îcab- âlîsinden olmala ol bâbda emr u ferman Hazret-i men lehû’l emrindir. 13 Zilka’de (1) 322 /6 Kanûnîsânî sene (1) 320 ser Kâtb- ehriyarî Muhsin”
Bu belgeden anlaldna göre, Abdullah Quilliam’n 2 ei bulunmaktadr. Ayrca 2 kz ile 1 olunun ad geçtii gibi, amcas da zikredilir. Böylece, sadece kendisi hakknda deil, ailesi hakknda bilgiye ulald gibi, onlarn Müslüman olduklarn da örenmemiz bakmndan ariv belgeleri önem tar. Bu belgede ad geçmeyen küçük olu Ahmed hakknda da, stanbul’da “Mekteb- Sultanîye’ye meccânen ve leyli (yatl) olarak” kaydedildiini gösteren bir baka belgeden bilgi sahibi olmaktayz.
Abdullah Quilliam’n Osmanl hudutlar içinde de faaliyet gösterdiini ve bu görevlerinin günü gününe takip edildiini Yldz Saray- Hûmâyûnu Ba Kitâbet Dairesi’ne gelen bir baka telgraftan anlyoruz.
Manastr’dan ifre:
“Dün akam buraya vâsl olan Abdullah Quilliam Efendiye hurmet-i lâzime ifâ ve ahvâl-i sâbka ve hâzrayâ dâir ngiliz Matbûûatnn hlâf- hakîkat nerriyâtn mâdde-i tekzîb idecek ma’lûmat- sure-i mükemmelede ihzâr klmakda olduu ma’rûzdur. 18 ubat (1)320 Vâli Hâzim”
Birkaç örnek belgeden ve eserlerinden de anladmza göre Abdullah Quilliam ile ilgili yaplacak aratrmalarda Osmanl arivinde bulunan onlarca belgenin mutlaka deerlendirilmesi gerekiyor. Hatta yazmzn banda da belirttiimiz gibi, ngiltere’de yaynlanan çalmalar gözden geçirilmeli ve yine ngiliz arivleri de mutlaka taranmaldr. Bu yolla sâdece Abdullah Quilliam’n hayat hakknda bilgiler elde edilmekle kalnmayacak, ayn zamanda ngiltere’de slâm’n ve Müslümanlarn tarihi hakknda da yeni bilgi ve belgelere ulalacaktr.
Osmanl yaynclnda Quillam’n slam medhiyesi
Ariv belgelerinin yannda, dönemin Osmanl matbuatnda da Abdullah Quilliam hakknda haber, yaz ve yorumlarn yaynland biliniyor. Biz bunlardan Quilliam’n slâm dini ile ilgili dier eserleri yannda; Sebilûrread Kütüphanesi’nin 13 numaral yayn olarak Ulemây- slâmiye’ye Bir Suâl ve Abdullah Quilliam Efendi’nin Cevâb adyla Tevsî’- Tbâ’at Matbaas’nda yaynlanm olan 32 sayfalk bir risâleye dikkat çekmek istiyoruz. Bu risâleyi Türkçeye yakndan tandmz Aksekili Ahmed Hamdi, Arapçadan tercüme etmitir. Hacim olarak ufak olsa da muhteva bakmndan kymet-i hâiz olduunu belirten Ahmet Hamdi Aksekili, bu kitapçktan Quilliam’n, slâm dininin geçmi dinleri nesh etmesinin tabii bir durum olduuna, bununla beraber slâm dininin ilelebet bâki kalacana iaret ettikten sonra, slâm’n bütün dinlerin en tercihe ayân ve efdali olarak kalacan belirttiine dikkat çekerek unu ilâve etmektedir: “Medeniyet ne kadar terakki etse yine kavâid-i slâmiye hâricine çklmayacan itiraz kabul etmiyecek bir sûrette isbat ediyor.”
Kaynak: Derin Tarih Dergisi Prof.Dr. Mehmet eker -Dokuz Eylül Üniversitesi lâhiyat Fakültesi slâm Tarihi Bölümü Öretim Üyesi.
Yazar: Mehmet Þeker |
19-05-12 |
||
| E mail: timeturk.com | Tweet | ||
 |
 |
||
